Alternatieve feiten

Misinformatie bestaat al eeuwen, maar de term ‘fake news’ kreeg pas echt bekendheid tijdens de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016. Ze werd schaamteloos ingezet om valse verhalen te verspreiden voor eigen gewin. Dat moment markeerde een breuklijn in de journalistiek en maakte het werk van professionele schrijvers een stuk moeilijker. De term werd verder verankerd toen presidentsadviseur Kellyanne Conway begin 2017 het begrip ‘alternative facts’ introduceerde om onjuiste beweringen over de omvang van Trumps inauguratie te verdedigen.

Zoals het personage van Ricky Gervais in The Invention of Lying illustreert: als je de feiten niet leuk vindt, kun je gewoon nieuwe feiten verzinnen om je publiek te bespelen. Die houding is helaas een vast onderdeel geworden van het politieke spel. Dat manipuleren van informatie is daarna snel overgewaaid naar sociale media, waar mensen bijna alles zeggen of posten, hoe absurd ook, zolang het hen aandacht en likes oplevert.

In veel gevallen is fake news trouwens niet eens kwaad opzet. Vaak wordt het verspreid door mensen die zelf niet kunnen onderscheiden wat echt of vals is. Daar bestaat een mooi woord voor: ‘ultracrepidarian’, iemand die zich uitspreekt over zaken waar hij of zij eigenlijk geen verstand van heeft.

Algoritmes op sociale media

De impact van misinformatie is de laatste jaren alleen maar groter geworden, doordat steeds meer mensen hun nieuws via sociale media halen. Die platformen werken met algoritmes die je meer tonen van wat je al eerder hebt bekeken. Zodra er één bron met valse informatie in je feed belandt, word je overspoeld met gelijkaardige content – overtuigend verpakt, maar niet noodzakelijk waar. Zolang je dat doorziet, blijft het onschuldig amusement. Maar zodra je het begint te geloven, is er een probleem.

Natuurlijk is niet elke onwaarheid even ernstig. Het is niet rampzalig als een Facebook-gebruiker gelooft dat katten kunnen autorijden omdat hij dat in een video zag. Maar het wordt gevaarlijk als online leugens gevolgen hebben in het echte leven. In 2016 leidde een Facebook-hoax over een pizzeria in Washington – zogezegd het hoofdkwartier van een pedofilienetwerk onder leiding van Hillary Clinton – tot een gewapende confrontatie. De dader geloofde de bewering letterlijk en ging ‘zelf onderzoek doen’.

Vooral in domeinen als geneeskunde en wetenschap kan fake news ernstige gevolgen hebben. Denk aan de aanhoudende discussies over de effecten van covidvaccins, de oorzaken van autisme of klimaatverandering: allemaal thema’s die vaak vertroebeld worden door roekeloze verspreiding van verkeerde informatie.

De vraag is: hoe kunnen we de verspreiding tegengaan en ervoor zorgen dat ons eigen onderzoek zuiver blijft?

Terugvechten met kennis en technologie

De meest logische aanpak is alleen gebruik te maken van peer-reviewed bronnen of officiële bedrijfs- en overheidswebsites. Maar zelfs die kunnen besmet raken met misleidende claims.
Hier kan kunstmatige intelligentie (AI) een waardevolle bondgenoot zijn.

Steeds meer browserextensies fungeren als fake news-detectoren. Ze controleren stilletjes op de achtergrond of de informatie die je gebruikt overeenkomt met betrouwbare bronnen. Dankzij geavanceerde AI-algoritmes kunnen ze onbetrouwbare gegevens snel herkennen, markeren of zelfs corrigeren. En omdat AI continu leert, worden deze tools steeds beter in het opsporen van nieuwe vormen van misinformatie.

Wat kun je als schrijver zelf doen?

Professionele schrijvers hebben een verantwoordelijkheid tegenover hun lezers: feiten moeten correct en goed onderbouwd zijn. Enkele praktische tips om de verspreiding van fake news tegen te gaan:

• Gebruik tools die valse nieuwssites herkennen. Er bestaan verschillende Chrome-extensies die fake news markeren terwijl je surft. Schakel ze actief in.
• Investeer in een AI-zoekmachine die betrouwbare, onderbouwde antwoorden geeft op basis van gecontroleerde academische en journalistieke bronnen.
• Ken je bronnen. Hoe beter je weet welke sites betrouwbaar zijn en welke niet, hoe sneller je feit van fictie kunt onderscheiden. Een lijst met bekende fakenewssites kan daarbij helpen.
• Wees kritisch bij nieuwe bronnen. Als je een informatiebron nog nooit eerder bent tegengekomen, wees dan op je hoede en controleer de betrouwbaarheid extra grondig.

Of het nu bewust of per ongeluk gebeurt, fake news en misinformatie vormen een groeiend probleem, zeker voor wie professioneel schrijft en zijn reputatie bouwt op feiten en nauwkeurigheid.
Het is onze taak om elke bewering te controleren en enkel goed onderbouwde informatie te delen. Anders dragen we onbedoeld zelf bij aan de verspreiding van onwaarheden. En daar is niemand mee geholpen.